ΙΡΑΝ: Ή θα παραμείνει μια απολυταρχική θεοκρατία ή θα μεταμορφωθεί σε λαϊκή δημοκρατία

Του RAY TAKEYH / THE NEW YORK TIMES

Το Ιράν περνάει την πιο σημαντική περίοδο ιστορικών αλλαγών μετά την επανάσταση του 1979, καθώς ο ανώτατος ηγέτης της χώρας αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ πασχίζει να διασφαλίσει την επιβίωση των ισλαμικών διδαγμάτων της επανάστασης ακόμη και μετά τον θάνατό του. 

Η περίπτωση της Κίνας προσφέρει χρήσιμα διδάγματα για τον αγιατολάχ. Ο λόγος; Αποδεικνύει πως ένα απολυταρχικό πολιτικό σύστημα μπορεί να επιβιώσει και να μακροημερεύσει ακόμα και όταν το ιδεολογικό του υπόβαθρο έχει σαπίσει.

 

Οι ηγέτες της Κίνας άρχισαν στις αρχές της δεκαετίας του '70 να μεταλλάσσονται από αφοσιωμένοι μαρξιστές σε υπερασπιστές του καπιταλισμού. Συνέχισαν όμως να υποστηρίζουν πως το συμφέρον του πολίτη παρέμενε η βασική προτεραιότητά τους. Διατήρησαν την εξουσία τους, αλλά απέρριψαν τον κομμουνισμό (σε όλες του τις εκφάνσεις, πλην του ονόματος) προσφέροντας υλική ευημερία σε αντάλλαγμα για την ελευθερία. 

 

Στο Ιράν, όμως, δεν υφίσταται τέτοιου είδους ιδεολογική ρευστότητα. Η θρησκεία, με τη μορφή του πολιτικού Ισλάμ, αποτελεί τη βάση του κράτους, ενώ είναι ταυτόχρονα η μοναδική πηγή εξουσίας που νομιμοποιεί τους θρησκευτικούς ηγέτες. Χωρίς την άκαμπτη ισλαμική ιδεολογία, οι αγιατολάχ θα βρίσκονταν στο περιθώριο.

 

Η Κίνα αποτελεί για τον Χαμενεΐ ένα μοντέλο το οποίο πρέπει να αποφύγει, καθώς ο θρησκευτικός ηγέτης επιδιώκει να μετατρέψει το Ιράν σε αστυνομοκρατία επανδρωμένη με υπεύθυνους επαναστάτες. Κάποτε υπήρχαν εναλλακτικές λύσεις για τη νομιμοποίηση της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Στις αρχές της δεκαετίας του '90, υπό την ηγεσία του προέδρου Ακμπάρ Χασεμί Ραφσαντζανί, πραγματιστές αξιωματούχοι θέλησαν να μιμηθούν τους κινέζους μεταρρυθμιστές. Με την πεποίθηση πως η εξάπλωση της κυβερνητικής επιρροής εξαρτάται απόλυτα από τις οικονομικές επιδόσεις της, ο Ραφσαντζανί προσπάθησε να επιταχύνει την οικονομική ανάπτυξη της χώρας δημιουργώντας ισχυρά θεσμικά όργανα στελεχωμένα με ικανούς γραφειοκράτες. Στα τέλη του '90 ένα διαφορετικό μοντέλο αναδείχθηκε. Οι μεταρρυθμιστές, με επικεφαλής τον πρόεδρο Μοχάμεντ Χαταμί, πίστευαν πως η πίστη και η ελευθερία είναι δύο αξίες οι οποίες και μπορούν να συνυπάρξουν αλλά και αλληλοσυμπληρώνονται. Υποστήριξαν πως η έμφαση που έδωσε ο Προφήτης Μωάμεθ στις έννοιες της διαβούλευσης και της συναίνεσης δικαιολογεί μοντέρνες ιδέες όπως ο πλουραλισμός και μια θρησκευτική πολιτεία, η οποία όμως θα είναι βασισμένη στη λαϊκή εντολή. Και στις δύο περιπτώσεις, ο αγιατολάχ Χαμενεΐ κατάφερε να υπονομεύσει τις προσπάθειές τους.

 

Ο σκληροπυρηνικός θρησκευτικός ηγέτης πιστεύει πως οι Ιρανοί πρέπει να συμμορφωθούν στις ιδεολογικές επιταγές των ηγετών τους, χωρίς να ασκούν κριτική. Μόνο τότε, σύμφωνα με τα λεγόμενά του, θα είναι άξιοι υπήκοοι της ευγενούς αυτής δημοκρατίας. Ο Χαμενεΐ δεν έχει διστάσει να ασκήσει βία εναντίον των πολιτών της χώρας, ενώ και ο ίδιος και οι σύμμαχοί του αδιαφορούν που έχουν εξοστρακιστεί από τη διεθνή κοινότητα. 

 

Προς το παρόν το Ιράν ή θα παραμείνει μια απολυταρχική θεοκρατία ή θα μεταμορφωθεί σε λαϊκή δημοκρατία. Η ειρωνεία είναι πως ο Χαμενεΐ ελέγχοντας τη χώρα με «σιδηρά γροθιά» έχει διασφαλίσει πως το σύστημα που δημιούργησε δεν θα επιβιώσει εύκολα χωρίς την παρουσία του.